Bediüzzaman’ın Eğitim Anlayışında Anadilin Yeri ve Kürtçe Örneği
Günümüzde çok kültürlü ve çok dilli toplumlarda, eğitim politikalarının adalet ve kapsayıcılık temelinde şekillenmesi büyük önem taşımaktadır. Anadilde eğitim meselesi, sadece pedagojik bir konu değil; aynı zamanda kimlik, aidiyet, eşitlik ve toplumsal barışla doğrudan ilişkili bir sosyopolitik meseledir. Türkiye gibi çok dilli toplumsal yapıya sahip ülkelerde bu konu, geçmişten günümüze tartışmalı ve ihmal edilen bir alan olmuştur. Bu bağlamda, Bediüzzaman’ın anadilde eğitime ilişkin görüşleri, tarihsel bağlamı ve bugünkü geçerliliği açısından incelenmeye değerdir. Bu çalışma, Bediüzzaman’ın Kürtçe ve diğer diller bağlamında anadil hakkına ve çok dilliliğe dair düşüncelerini ortaya koymayı amaçlamaktadır.
   Bir milletin varlığını sürdürebilmesinin en temel unsurlarından biri, sahip olduğu dili yaşatmasıdır. Anadil, insanın dünyayı algılamaya başladığı ilk andan itibaren düşüncelerini şekillendiren, duygularını ifade etmesine imkân tanıyan ve kültürel mirasını taşıyan en güçlü araçtır. Dil, sadece bir iletişim aracı değil; aynı zamanda bir milletin kimliği, hafızası ve ruhudur. Bu yüzden anadili korumak ve geliştirmek, yalnızca şahsi değil, aynı zamanda toplumsal bir sorumluluktur. Anadil, geçmişle gelecek arasında köprüdür. Eğer bu köprü yıkılırsa, bir milletin kökleri de kurur. Bu yüzden, ana dilini korumak sadece bir dil meselesi değil; kimliğin, kültürün ve varlığın korunması meselesidir. Bediüzzaman, Prens Sabahaddin Bey’in su-i telakki olunan güzel fikrine verdiği cevapta:
   “…her kavmin mabihi’l-bekası olan âdat-ı milliye ve lisan-ı kavmiyeye ve istidad-ı efkâra muvafık, hükümet teşebbüsata başlamalı. Tâ ki, makine-i terakkiyat-i medeniyetin buharı hükmünde olan müsabakayı intac edecek bir hiss-i rekabet peyda olabilsin…”[1] İfadesi ile devletin, her kavmin kültürüne, diline ve düşünce yapısına uygun politikalar geliştirmesi gerektiğini ve halkların kültürel kimliğini yok sayarak değil, onları tanıyarak, destekleyerek hareket etmesi ve bu hususlarda teşebbüse geçmeleri gerektiğini belirtir. Bediüzzaman’ın çağrısı, bugün uygulanmakta olan yaklaşımın sosyolojik olarak yanlış olduğunu; doğru olanın milletlerin kendi kimliğiyle gelişmesini desteklemenin toplumsal barış için şart olduğu yönündedir.
   Bediüzzaman bu ifadeyle; toplumların gelişimi ve ilerlemesi için; her kavmin sosyolojik devamlılığı açısından millî değerlerin, ana dilin ve düşünce yeteneklerinin dikkate alınması gerektiğini ifade eder. Bu oldukça önemli bir fikrî açıklamadır. Yetkililerin, her halkın kendi kültürüne, ana diline ve düşünce yapısına uygun politikalar geliştirmeleri gerektiğini; bir toplumun varlığını sürdürebilmesinin, kültürel ögelerine sahip çıkmasıyla mümkün olabileceğini belirtir. Toplumların tek tipleştirilmeden, farklılıklarıyla birlikte geliştirilmesi halinde toplum içinde rekabet duygusunun oluşacağı, bunun da ilerlemeyi ve medeniyeti besleyen bir güç ve medeniyetin ilerleme makinesine buhar sağlayan bir enerjiye dönüşeceğini salık verir. Bir millet, kendi kimlik, kültür ve diliyle değer görürse; kendisini ülkenin sahibi hissederek katkıda bulunur. Devlet bu farklılıkları bastırmak yerine tanımalı ve onlarla birlikte kalkınma politikaları üretmelidir. Çünkü kalkınma, rekabetle, rekabet ise aidiyetle mümkündür. Bu fikir, hem adaletli bir toplum düzenini hem de etkili bir eğitim politikasını mümkün kılar. Bediüzzaman’ın bu düşüncesi bugün hâlâ çok güncelliğini korumakta ve yol gösterici bir nitelik taşımaktadır.
  
   Bugünün modern sosyolojisinde, halklara kendi dillerinde eğitim verilmesi gibi uygulamalar, toplumsal istikrarın ve kimlik inşasının bir parçası olarak görülür. Birçok ülkede çok dilli ve kültüre duyarlı eğitim modelleri geliştirilmiştir. Unesco da “ana dilde eğitim”in, bireysel başarı ve toplumsal bütünleşme için elzem olduğunu savunmaktadır. Bediüzzaman’ın, anadilde eğitimin ‘nakşun ale’l-hacer’[2] yani taşa kazınır gibi kalıcı bir etki oluşturduğunu çok daha erken bir dönemde savunduğuna tanık oluyoruz.
   Bediüzzaman’ın aynı tarihlerde “ebna-yı cinsime de burada bir-kaç söz söylemezsem bence bahis nâtamam kalır” notuyla “Ey Asuriler ve Keyanîlerin cihangirlik zamanında pişdar, kahraman askerleri olan arslan Kürdler”[3] diyerek anadillerine sahip çıkmaları yönünde bir çağrıda bulunur. Anadilinin bazı niteliklerine atıfta bulunduğu bu metinde şöyle der:
   “…‘lisan-ı maderzad’ denilen,eşia-i hissiyat-ı milliyenin mâkesi ve semerat-ı edebin şeceresi ve âb-ı hayat-ı maarifin cedavili ve kıymet ve tekemmülünüzün mizan-ı itidali ve doğrudan doğruya herkesin vicdanına karşı menfez açmakla hayt-ı şuaı gibi tesiratı ilka edici (ihmalinizle gayet müşevveş ve bazı dalları aşılanmış olan) lisanınız şecere-i tuba gibi bir şecerenin tecellisine müstaid iken …”[4] Bu ifadeleriyle Bediüzzaman, anadilin önemine ve özelliklerine dikkat çeker. Ona göre anadil, millî duyguların bir yansıması, edebiyat meyvelerinin yetiştiği bir ağaç, eğitimin hayat suyu, değer ve olgunluğun ölçüsü, doğrudan doğruya herkesin vicdanına pencere açan ve ışık hüzmesi gibi etkiler bırakan bir güç ve değerdir. Sonrasında ise, Kürtlerin anadillerini ve kültürlerini ihmal ettiklerini, gereken önemi vermediklerini, onu geliştirmedikleri yönünde bir eleştiride bulunur:
   “… Böyle kurumuş ve perişan kalmış ve medeniyet lisanı olan edebiyattan nakıs kalmış olduğundan, lisan-ı teessüfle lisanınız sizden hamiyet-i milliyeye arz-ı şikâyet ediyor…”[5] Bu sözleriyle Bediüzzaman bu ifadeleri, dili yalnızca bir araç olarak değil, bir milletin ruhu, karakteri, hafızası ve geleceği olarak gören derin bir bilinçle ifade eder. Ona göre anadil, sadece konuşmak için değil, düşünmek, hissetmek, eğitmek, üretmek, yaşamak için vardır.
   Bediüzzaman yukarıdaki metnin sonunda Mutkili Halil Hayalî Efendi’nin Kürtçe dilbilgisi üzerine yaptığı çalışmayı örnek göstererek dilin korunması ve geliştirilmesine yönelik teşvikte bulunur.[6] Kürtçenin alfabe, sarf, nahiv gibi yapısal unsurlarını ortaya koyan bu çalışma, dilin bilimsel ve sistematik bir şekilde geliştirilmesine öncülük etmiştir. Bediüzzaman, bu tür çabaları millî duyarlılığın güzel bir örneği olarak görür ve Mutkili Halil Hayalî Efendi’nin izinden gidilmesini; onun bıraktığı temeller üzerine yeni çalışmalar inşa edilmesini tavsiye eder. Herkesin kendi anadiline sahip çıkması gerektiğini, bu alanda yapılan çalışmaları geliştirerek sürdürmenin bir görev olduğunu ifade eder. Böylece, anadilin gelişimine verdiği önemi açıkça ortaya koyar.
   2 Aralık 1908 tarihli Şark ve Kürdistan gazetesinin birinci sayısında yayınladığı “Kürtler yine muhtaçtır” adlı makalesinde[7] Bediüzzaman hükümete hitaben eğitim ve anadil konusunda
 
önemli açıklamalarda bulunur. Hükümetin gayretiyle Kürdistan’ın şehir ve köylerinde okulların kurulmuş olmasını memnuniyetle karşılayıp teşekkür ederken, bu okullardan yalnızca Türkçe bilen çocukların faydalanabildiğini, görevli öğretmenlerin Kürtçeyi bilmemeleri sebebiyle, Türkçe bilmeyen Kürt çocuklarının eğitimden mahrum kaldığını vurgular. Bu durumun ise Kürtler için gelecekte yıkıcı bir darbenin habercisi olduğunu ve basiret sahibi insanların bu durumdan endişe duyduğunu ifade eder. Buna çözüm olarak: Kürdistan’ın çeşitli bölgelerinde dinî ilimler ile birlikte gerekli fen bilimlerinin okutulacağı; en az ellişer öğrencinin barınacağı ve geçimlerinin devlet tarafından sağlanacağı üç eğitim kurumunun kurulmasını önerir.[8]
   24-25 Mart 1909 tarihli Volkan gazetesinin 83-84. Sayılarında yayımlanan ‘Bediüzzaman-ı Kürdî’nin Fihriste-i Makasıdı ve Efkârının Programıdır’ başlıklı makalesinde ise:[9] “…Üç dârü’l-ilim küşad ve bunlardan neşet eden Kürd uleması da, ihya olacak medaris-i münderisede Kürdlerin istidatlarına göre tedris-i fünun etmektir.”[10] Diyerek bu eğitim kurumlarının anadil yönünden nasıl şekillendirilmesi gerektiğini açıklar. Kısacası Bediüzzaman, Kürtlerin kendi anadillerini bilen, onların yeteneklerine göre eğitim verebilecek âlimlerin yetiştirilmesini ve bu âlimlerin, anadil ve kültüre uygun eğitim yapacakları okulların kurulmasını savunur. Metinde geçen “Kürd uleması” ifadesi ile Kürtçe konuşan, Kürt kültürünü bilen ve bu değerlere sahip âlimler kastedilirken eğitim verecek olanların, anadillerini ve kültürel yapılarını bilmeleri gerektiği vurgulanır. “İhya olacak medaris-i münderise” ifadesi ile sadece fiziksel yapının canlandırılmasını değil; eğitim içeriği ve yöntemlerinin de Kürtlerin ihtiyaç ve özelliklerine göre şekillendirilmesini ifade eder. Anadilin, burada eğitimin önemli bir unsuru olduğu görülür. “Kürdlerin istidatlarına göre tedris-i fünun” ifadesi ise fen bilimleri ve modern bilgilerin, öğrencilerin anadili, kültürü ve düşünce yapısı gözetilerek öğretilmesi gerektiğine işaret eder. Çünkü anadil, öğrenmenin temel taşıdır.
   1910 yılında İstanbul’dan Van’a dönen Bediüzzaman, Kürdistan’ın dağ ve yaylalarını bir medreseye dönüştürerek, meşrutiyet ve hürriyet konularını ele aldığı seyahatinde, Kürtler ’in de bu değerlerden istifade ederek bir millet olduklarını göstermeleri gerektiğini savunur. Bu seyahatinde, istibdadın çirkinliğini ve meşrutiyetin güzelliklerini anlatırken “Hükümet hekim gibidir”[11] temsiline başvurur: “Farz ediniz ben bir hekimim. Şu çadır dahi eczahanedir. İçindeyim. Umum köylerde veyahut evlerde çeşit çeşit hastalıkları teşhis etmiş, reçetesini yazmış. Bir müntehab adam yanıma geliyor, reçetesini ibraz ediyor ki; “dâü’l-cehl ile baş ağrısı var” yazılıdır. Ben dahi fen afyonunu —ibtida onların lisanlarının zarfında, sonra da lisan-ı resmiyeye ifrağ ederek— veriyorum.”[12] Der. Bu temsil ile Bediüzzaman, anadil ve iki dilli eğitim konularına doğrudan değinir. “Evvela onların lisanlarının zarfında...” ifadesiyle anadilde eğitimi savunurken; “...sonra da lisan-ı resmîyeye ifrağ ederek...” ifadesiyle iki dilli bir eğitim modelini önerir. Bu yaklaşım, günümüz çok dilli eğitim sistemlerine benzer şekilde, hem pedagojik hem sosyolojik gerekçelere dayanır. Yaklaşık 115 yıl önce ortaya konan bu model, günümüzde hâlâ geçerliliğini ve güncelliğini koruyan bir eğitim anlayışıdır.
   Bediüzzaman; “Azametli bahtsız bir kıt’anın, şanlı tali’siz bir devletin, değerli sahipsiz bir kavmin reçetesi” dediği Münazarat adlı eserinin girişinde, niyet, maksat ve mazeretlerini birkaç
 
kaide içinde belirttiği “ifade-i meram” bölümünde çarpıcı bir değerlendirme yapar: “Ben, Kürtçe düşünürüm; Türkçe ve Arapça yazıyorum. Matbaa-i hayaldeki mütercim acemi, ya kalbin sözünü iyi anlamıyor veya lisanın diline aşina değildir. Hem Türkçe’nin sarf-nahvini bilmediğimden manaya giydirdiğim üslûbun düğmeleri pek karışık oluyor.”[13] der.
   Bu tespit, anadil ile düşünce arasındaki derin ilişkiyi ve dil-düşünce uyumsuzluğunun pedagojik etkilerini gözler önüne serer. Aynı zamanda çok dilli eğitimin ve anadil temelli öğrenmenin gerekliliğine vurgu yapar. Bediüzzaman’a göre, anadil bireyin kimliğini ve düşünce dünyasını şekillendirirken; çok dillilik, toplumsal uyumu ve kültürel zenginliği güçlendiren bir araçtır.
    Bediüzzaman’ın Medresetü’z-Zehra projesinde dile getirdiği “Lisan-ı Arabî vacip, Kürdî caiz, Türkî lâzım”[14]  ifadesi, hem anadilde eğitim hem de çok dillilik bağlamında önemlidir. Bu söz, anadil ve çok dillilik ekseninde; hem pedagojik, hem toplumsal, hem de siyasal boyutlar içeren çok boyutlu bir dil politikası önerisidir. Bu yaklaşım, üç dili ve bu dillerin eğitimdeki yerini işlevsel biçimde tanımlar. Bediüzzaman’ın hedeflediği Medresetü’z-Zehra, yalnızca Kürt halkı için değil, tüm İslam dünyası için önemli misyona sahip bir eğitim projesidir. Bu üniversitede, İslam’ın temel kaynak dili olan Arapçanın (Kur’an, hadis vb.) mutlaka eğitim dilinde yer alması gerektiğini ifade eder. Burada “vacip” terimi, dinî anlamda değil; zorunlu, vazgeçilmez anlamında kullanılmıştır. Yani Arapça, dinî ve ilmî bilginin aktarımı için olması gereken bir dildir. “Caiz” kelimesiyle Bediüzzaman, Kürtçenin eğitimde kullanılmasını doğal, meşru ve makul bir tercih olarak görür. Kürt halkının anadili olan Kürtçenin eğitimde ve iletişimde kullanılmasının önünde herhangi bir engel bulunmadığını vurgular. Bu yaklaşım, kültürel hakların tanınması gerektiğini ve anadilde eğitimin hem İslami hem de insani açıdan doğal ve engellenemez bir hak olduğunu savunur. Bediüzzaman, bu hedefin gerçekleşmesi için Risale-i Nur hizmetinde olduğu gibi, bu projeye de hayatı boyunca destek sunduğunu belirtir. “Lâzım” ifadesiyle Bediüzzaman, dönemin şartları da göz önüne alındığında Türkçeyi toplumsal birlik ve ortak iletişim dili olarak tanımlar. Ona göre, toplumsal hayata, eğitime ve yönetime katılım açısından Türkçenin bilinmesi ve kullanılması gereklidir.
   Bu çerçevede Bediüzzaman, diller arasında bir hiyerarşi kurmaz; her dili işlevine göre konumlandırır. Arapça dinî ilimler için gereklidir. Kürtçe bireyin kültürel ve dilsel kimliğiyle uyumludur. Türkçe ise toplumsal hayata katılım için gereklidir. Bu yaklaşım hem yaratılış gereği doğaldır hem de toplum içinde bütünlük ve huzuru destekleyen bir dil politikası vizyonu sunar. Bediüzzaman’ın bu düşüncesi, bugün de çok kültürlü toplumlarda barışçıl, kapsayıcı ve adil bir dil politikası için ilham verici niteliktedir.
   Temennimiz, herkesin anadilinde eğitim hakkına sahip olduğu, dillerin çatışma değil zenginlik unsuru olarak görüldüğü adil ve kapsayıcı bir toplumun inşa edilmesidir.   
Abdullah MOLLAOĞLU
       25/11/2025
 

---

[1] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 23.s, https://zehra.com.tr
[2] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 191.s, https://zehra.com.tr
[3] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 188.s, https://zehra.com.tr
[4] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 191.s, https://zehra.com.tr
[5] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 191.s, https://zehra.com.tr
[6] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 191.s, https://zehra.com.tr
[7] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 507.s, https://zehra.com.tr
[8] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 508.s, https://zehra.com.tr
[9] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 537.s, https://zehra.com.tr
[10] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 544.s, https://zehra.com.tr
[11] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 84.s, https://zehra.com.tr
[12] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 85.s, https://zehra.com.tr
[13] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 80.s, https://zehra.com.tr
[14] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 141.s, https://zehra.com.tr