Bu söz, Kürtlerin hâl-i pürmelâlini göstermektedir. Kürtleri bu hâle getiren iki temel saik vardır.
Birincisi: Haricî sebepler:
Hâkim olan İran ve Osmanlı devletleridir. Kasr-ı Şirin 1639 Antlaşması ile Kürdistan fiilen ikiye bölünmüş, her iki rakip ve hâkim devlet Kürtlerin iflah olmamaları için her çeşit baskı, sömürü, zulüm, hile, dolap ve entrikalarla Kürdistan’ı zayıflatıp geride bırakmışlardır. Ellerindeki imkânları alıp önlerini kesmişlerdir. Aynı zamanda Kürtlerin içindeki zafiyetleri görüp bu zafiyetleri derinleştirerek Kürtleri etkisiz hâle getirmişlerdir. Giderek bu devletlerin kuvvetlenmesi ve örgütlenmesi ile Kürtlerin zayıf ve paramparça kalmaları arasındaki orantısızlık artmıştır. Bu iki devlet her noktada birbirlerine rakip ve muhalif oldukları hâlde, Kürtlere karşı ittifak hâlinde idiler. Kürtleri sürekli potansiyel bir tehlike olarak görüyorlardı.
İkincisi: Dâhilî sebepler:
Bunlar Kürtlerin kendi içindeki problemlerdir. Bu problemlerin çözümü yerine gittikçe derinleştirilmesi yoluna gidilmiştir. Kürtler içinde kangren hâline gelen problemler; cehalet, zaruret, ihtilaf, vahşet, husumet, ağalık, şeyhlik, aşiretçilik, medeniyetten mahrumiyet, pozitif ilimlere karşı lakaytlık ve Hamidilik idi. Bu ve benzeri virüsler Kürtleri ve Kürtlüğü mecalsiz bir hâle getirerek adeta can çekiştiriyordu. Rusya ve Avrupa devletleri Osmanlı’ya “hasta adam” nazarıyla bakarken, Kürdistan bu saikler sebebiyle sekeratta can çekişiyordu.
Bu olumsuz saiklerin sonuçları:                                       
1. Cehalet: İnsani ve İslami hak ve hukukunu, tarihini, kültürünü ve siyasetini bilmemek.
“Evet, bir millet cehaletle hukukunu bilmezse ehl-i hamiyeti dahi müstebid eder.” [2]
2. Zaruret: Açlık ve yoksullukla boğuşurken başka bir şey düşünmeye takat kalmıyordu; çok zelil ve miskin bir hayat yaşanıyordu. “Bizim düşmanımız cehalet, zaruret ve ihtilaftır. Bu üç düşmana karşı cihad edeceğiz; sanat, marifet silahıyla.” [3]
3. İhtilaf: İhtilaf sebebiyle kuvvetler sıfırlanıyordu; en ufak bir kuvvet dahi onları etkisiz hâle getiriyordu. “Tefrika ile katre katre müteferrik su gibi zayi olan hamiyet ve kuvvetinizi fikr-i milliyetle tevhid ve mezcederek… Kürd gibi bir kitle-i azîmi küre gibi tedvir ediniz.” [4]
4. Vahşet: Birbirlerini katledip mallarını talan ve gasp ediyor, husumet gittikçe artıyordu. “Zira sizin şu vahşet-engiz, cehalet-perver, husumet-efza olan sarp dağlarınızda meşrutiyet korkar.” [5]
5. Hamidilik: Ağalık ve derebeyliğini daha da kuvvetlendirmiştir; eşkıyalık ve husumeti artırmıştır. [6]
6. Ağalık: Kalbi katı, kılıcı keskin olanlar Kürtleri adeta köleleştirip maraba hâline getirmişlerdi. “Zira sizdeki cehalet-i avam ve itaat-i âmiyye, ağaiyet ve tahakküme zemin hazırlar.”[7]
7. Şeyhlik: Dini duygular sömürülerek mallar cebe indiriliyordu. “Korkuyorum ki ehliyetsizlikle beraber teşeyyuh davası, iki başlı bir bela kesilsin.”[8]
8. Aşiretçilik: Milletleşme, örgütlenme ve devletleşmenin önündeki en büyük engeldi. “Sebeb-i saadetimiz olan meşrutiyeti takviye için fikr-i milliyeti esas alınız.”[9]
9. Medeniyetten mahrumiyet: Gelişen sanayi ve teknolojiden istifade edilmemesi.
10. Pozitif bilimleri okumamak: Gelişen dünya ile müsabakayı kaybetmek. “Ekrad ve ulemasının istikbalini temin etmek istiyoruz.”[10]
11. Beşerî ilimleri bilmemek: Felsefe, sosyoloji, psikoloji, siyaset, iktisat ve mantık alanlarında geri kalmak.
12. Husumetin yerleşmesi: İnsani ve İslami hassasiyetlerin kaybı. “Bu memleketin saadeti ve selameti Ermenilerle ittifak ve dost olmaya vabestedir.”[11]
13. İradesizlik: İradelerin ağaların ve şeyhlerin insafına bırakılması. “Rüesanız mallarınızı ceplerine hapsettikleri gibi, akıllarınızı da hapsetmişlerdir.”[12]
14. Dinin bekasını siyasi bekaya bağlamak: ‘Padişah giderse din gider’ anlayışı. “İnkilâb-ı siyasî cihetiyle dininden havf eden adam, dinden hissesi beytü’l-ankebut gibi zaif düşmüş cehalettir, onu korkutur”[13]
15. İstibdat: “Cehaletimizin silahıyla asıl bizi mahveden, içimizdeki garib namlar ile hüküm süren parça parça istibdatlar idi ki, hayatımızı tesmim etmiş idi. Fakat yine kabahat, o küçük küçük istibdadların pederi olan istibdad-ı hükümete aiddir.”[14]
   Bütün bu olumsuzluklar Kürtleri adeta vücut sahasından âdem vahasına atmış, onları meyyit-i müteharrik hâline getirmiştir. Medeni toplumlar meşrutiyetle terakki ederken Kürtler bu sapmalarla tedenni çukurlarına yuvarlanmıştır. Kürtler maraba, azap ve hamal durumuna düşürülmüş; askerlik ve vergilerle beli bükülmüştür. Haricî ve dâhilî saikler giderek derinleşmiş, asil ve asalet sahibi bir millet köleleştirilmeye çalışılmıştır. Bu durum Bediüzzaman gibi Kürt âlim ve entelektüellerini derinden endişelendirmiştir. Yaptıkları teşebbüslerin çoğu akim kalmıştır.
   Tanzimat’la başlayıp İkinci Meşrutiyet’le sonuçlanan sancılı sürecin, herkes için ve bilhassa Kürtler için büyük bir fırsat olduğu görülmüştür. Said-i Kürdî ve Kürt aydınları bunu adeta ba‘s-ı ba‘del-mevt olarak değerlendirmiş ve harekete geçmişlerdir. Kürtleri geri kalmışlıktan kurtarıp yeni dünya ile entegre etmek için Kürt Teavün ve Terakki yapılanmasından Kürdistan Teâli Cemiyeti’ne kadar birçok çalışmada bulunmuşlardır.
   Bediüzzaman, İstanbul’daki hamal Kürt’ten bürokrat Kürt’e kadar herkese meşrutiyet ve Kanun-i Esasi’yi anlatmış; Kürdistan’a gelerek Beytüşşebap’tan Urfa’ya kadar halkla temas kurmuş, mutlakıyet ve istibdadın Kürtler için Azrail, meşrutiyet ve hürriyetin ise Sûr-i İsrafil hükmünde olduğunu izah etmiştir. İstanbul’da iken sadaret vasıtasıyla 40-50 telgraf çekerek Kürt büyüklerine meşrutiyeti anlatmıştır.
   Bu süreçte, Kürtlerin kendilerinden daha küçük ve nüfusça az milletlerden dahi geri kaldığını görerek şu sözü söylemiştir:  “Sizinle İstanbul arası bir ay, fakat meşrutiyetle aranız bin aydır.”
   Bediüzzaman, Münazarat eserinde Kürtlerin geri kalmışlığını hem haricî hem de dâhilî sebeplerle açıklar. Bu etkenler Kürt toplumunun siyasal, toplumsal ve kurumsal gelişimini engellemiş; meşrutiyet fikriyle aralarındaki mesafeyi derinleştirmiştir. Üstadın “İstanbul’a bir ay, meşrutiyete bin ay” ifadesi bu tarihsel ve zihinsel kopukluğu mecazî biçimde anlatır. Bir aylık sefer mesafesi yaklaşık 900 km’dir. Coğrafi mesafe kısadır; ancak meşrutiyet, örgütlenme, kurumsallaşma ve içtimaî bilinç bakımından mesafe bin aydır. Bin ay 83 yıl 4 ay eder. 1909’a bin ay eklendiğinde 1992 yılına tekabül eder. Bu tarihte ilk defa Kürtlük adına müstakil bir siyasi parti meclise girmiştir. Birinci Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e kadar yapılan seçimlerde Araplar, Ermeniler, Boşnaklar, Yahudiler ve Asuriler temsil edilirken Kürtlerin temsiliyeti görülmemiştir. Kürt vardır; maalesef Kürdün temsiliyeti yoktur.
   Temennimiz; mezkûr engellerin aşılmasıyla fıtrata muvafık olarak, Kürtlerin de hukukun, hürriyetin ve meşveretin hâkim olduğu modern dünyada diğer toplumlar gibi yerini almasıdır.
   Allah’a emanet olunuz. Selam ve dua ile…

Mahmut POLAT
06.02.2026
 
 

---

[1] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 86.s, https://zehra.com.tr

[2] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 86.s, https://zehra.com.tr

[3] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 150.s, https://zehra.com.tr

[4] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 188.s, https://zehra.com.tr

[5] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 86.s, https://zehra.com.tr

[6] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 84.s, https://zehra.com.tr

[7] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 132.s, https://zehra.com.tr

[8] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 132.s, https://zehra.com.tr

[9] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 94.s, https://zehra.com.tr

[10] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 141.s, https://zehra.com.tr

[11] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 108.s, https://zehra.com.tr

[12] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 128.s, https://zehra.com.tr

[13] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 96.s, https://zehra.com.tr

[14] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 89.s, https://zehra.com.tr