Bediüzzaman’ın; “Ben zannederim ki, bu milletin perişaniyetine fazla cehaletten ziyade, nur-u kalb ile müterafık olmayan fazla zekâvet-i betra[1] tesir etmiştir.” Sözü ne demektir? Bu söz ile anlatılmak istenen nedir?
Bediüzzaman Said-i Nursî’nin bu ifadesini anlayabilmek için öncelikle cümlenin nerede geçtiğine ve hangi bağlamda kullanıldığına bakmak gerekir. Eski gramer ve belâgat kaidelerinde belirtildiği gibi, bir sözün anlamını doğru anlayabilmek için onun “siyak ve sibakına” bakmak lazımdır.
Bu ifade, Osmanlı Devleti’nin son dönemlerine, Hicrî 1330 (1911/1912) yıllarına ve İslâm dünyasının büyük bir siyasî ve sosyal buhran içerisinde bulunduğu döneme rastlamaktadır. Hristiyan Avrupalı devletlerin, bilhassa İngilizlerin, İslâm topraklarının önemli bir kısmını istilâ ettikleri bu dönemde Bediüzzaman Said-i Nursî, İslâm âlemini ümitsizlikten kurtarmak, karşı karşıya bulunduğu tehlikeleri göstermek ve istilacılara karşı doğru bir tavır ortaya koyabilmek amacıyla “Devau’l Ye’s Zeylinin Zeyli” adlı eserini kaleme almıştır.
Bu küçük risalede Bediüzzaman, düşmanın birçok hile ve desiselerini ortaya koymakla birlikte, bu hile ve dolaplara gelen veya düşen insanların durumlarını da tasvir etmekte ve henüz bu girdaba girmemiş Müslümanlara bunlardan kurtuluş yollarını göstermektedir. Aynı zamanda, sözüm ona İslâm düşmanlarıyla mücadele eden, fakat aşırı zekâ, kabiliyet ve bilgileri sebebiyle kendi fikirlerinin esiri hâline gelen bazı kimselere de söz konusu cümle ile dikkat çekmektedir.
Gerek bir halka hükmeden devletin kendi halkını, gerekse herhangi bir devletin başka bir devletin millet ve halkını kendi istediği istikamete yönlendirmek için birçok sinsi veya açık planlama ve girişimde bulunduğu bilinen bir gerçektir. Bununla hedeflediğine ulaşmaya çalışır ve bazen de hedefine ulaşır.
Bediüzzaman Hazretleri, “Devau’l Ye’s Zeylinin Zeyli” adlı eserinde bu tür tehlikelere dikkat çekerek Ehl-i İslâm’ı bu vartalardan kurtarmaya çalışmaktadır. Şöyle der: “Şu zamanın Medenî Engizisyonu müdhiş bir vesile ile bazı ezhanı telkih ile bir kısım nâmeşru evlâdını vücuda getirip, İslâmiyet’e karşı kinini ve hiss-i intikamını icra eder. Diyanetsizliğe veya lâubaliliğe veya Hristiyanlığa temayüle veya İslâmiyetten şüphe ile soğutmağa bir kapı açmak ister. İşte o desise şudur:
‘Ey Müslüman! Bak, nerede bir Müslim var ise binnisbe fakir, gafil, bedevidir. Nerede Hristiyan var ise, bir derece medeni, mütenebbih, ehl-i servettir. Demek... ilâahir...’”[2]
Bediüzzaman bu propagandaya karşı şöyle cevap verir:
“Ben de derim ki: ‘Ey Müslüman! Biri maddî, biri manevî Avrupa rüçhanının iki sebebinin şu netice-i müthişiyle o neticenin tesir-i muharribânesine karşı mevcudiyetimizin hamisi olan İslâmiyet’ten elini gevşetme, dört el ile sarıl, yoksa mahvolursun.’”[3] Burada Bediüzzaman’ın dikkat çektiği husus şudur: Medenî görünümüyle Avrupa’nın Müslümanlara ve İslâm toplumlarına yönelik propagandasında çeşitli vasıtalar kullanması, bunların içinden kendisine taraftarlar oluşturması ve doğrudan veya dolaylı olarak İslâm toplumlarını kendi değerlerinden uzaklaştırmaya çalışması söz konusudur. Bu süreçte dinsizliğe, dinde laubaliliğe veya İslâmiyet’ten soğumaya kapı açılmaktadır. Bediüzzaman ise buna karşı Müslümanlara, kendi varlıklarının koruyucu kalkanı olarak gördüğü İslâmiyet’e daha sıkı sarılmaları gerektiğini söylemektedir.
Bediüzzaman, Avrupa’nın üstünlüğünü açıklarken biri maddî, diğeri manevi olmak üzere iki sebep üzerinde durur.
Birinci sebep olarak Avrupa’nın coğrafî ve fizikî şartlarını zikreder:
“Birinci Sebep: Umum Hristiyanın kilisesi ve maden-i hayatı olan Avrupa’nın vaziyeti fıtriyesidir. Zira dardır, güzeldir, demir madenidir; girintili-çıkıntılıdır. Deniz ve enharı, bağırsaklarıdır. Bariddir.”[4]
Bediüzzaman burada Avrupa’nın dünyanın sair bölgelerine kıyasla farklı coğrafî şartlarına dikkat çekmektedir. Dar bir kıta içerisinde nüfus yoğunluğunun yüksek olması, ihtiyaçların çoğalması ve insanların birbirleriyle daha yakın temas içerisinde bulunmaları; haberleşme, fikirlerin hareketlenmesi ve çeşitli fikirlerin birleşmesi neticesinde ilim ve medeniyetin gelişmesine zemin hazırlamıştır.
Ayrıca Avrupa’nın ikliminin çalışma hayatı bakımından farklı birtakım sonuçlar doğurduğuna da dikkat çekilmektedir. Her şeyi geç almak ve geç bırakmak şe’ninde olan mutedil-soğuk iklimin, çalışmaya sebat ve metanet verdiği ve medeniyetin devamlılığına katkı sağladığı ifade edilmektedir.
Bütün bunların bir bileşkesi olarak ilmî ve medenî, insan merkezli devletlerin teşekkülü de Avrupa’nın elindeki artı değerlerden biri olmuştur.
Bediüzzaman, bu devletlerin teşekkülünde sosyo-politik ve sosyo-ekonomik birtakım unsurlara da dikkat çeker:
“Mütekabil kuvvetlerinin tesadümü, gaddarane istibdatlarının iz’acatı, engizisyonâne taassublarının aksü’l-amel yapan tazyikatı, mütevazı unsurlarının rekabetle müsabakatı, Avrupalıların istidatlarını inkişaf ettirip mezâyâ ve fikr-i milliyeti uyandırdı.” (4)
Bediüzzaman’ın Avrupa’nın rüçhaniyetine dair zikrettiği ikinci sebep ise “nokta-i istinad” tır:
“İkinci Sebep: Nokta-i istinaddır. Evet, her bir Hristiyan başını kaldırıp, müteselsil ve mütedahil maksatların birine el atsa, arkasına bakar ki; istinad edecek, kuvve-i maneviyesine daima imdat edip hayat verecek, gayet kavi bir nokta-i istinad görür. Hatta en ağır ve büyük işlere karşı mübarezeye kendinde kuvvet bulur.
İşte o nokta-i istinad, her taraftan ellerini uzatan dindaşlarının uruk-u hayatına kuvvet vermeye ve İslâmların en can alacak damarlarını kesmeğe, her vakit âmade ve dessas (olan);
Medeni Engizisyonun taassubu ile Maddiyunun Dinsizliği ile yoğrulmuş ve Medeniyetlerinin Galebesi ile mest-i gurur olmuş bir müsellah kitlenin kışlası veya büyük kilisesi olan Avrupa’nın medeniyetidir.Görülmüyor mu ki, en hürriyetperveri olan İngiliz elini uzatıp arıyor. Nerede Hristiyan bulsa hayat veriyor.”[5]
Bediüzzaman, burada Hristiyan ve Müslüman millet ve halklardan çeşitli misaller vermektedir. Ardından Müslümanların da kendi “nokta-i istinad” larını hatırlamaları gerektiğini söyler:
“Onları canlandıran emeldir ve bizi öldüren ye’sdir. … Bu küçücük insan, nokta-i istinad bulsa, küre gibi büyük işleri çevirebilir.”[6] Ve Ehl-i İslâm’a şöyle hitap eder:
“Ey ehl-i İslâm! İşte küre-i zemin gibi ağır ve âlem-i İslâmiyete çökmüş olan mesaib ve devahiye karşı nokta-i istinadımız; Muhabbet ile ittihadı, Marifet ile imtizac-ı efkârı, Uhuvvet ile teavünü emreden Nokta-i İslâmiyettir.”[7]
Yani Bediüzzaman’a göre Müslümanların dayanma noktası İslâmiyettir. İslâmiyet; muhabbet ile ittihadı, mârifet ile fikirlerin kaynaşıp birleşmesini ve İslâm kardeşliğiyle birbirlerinin yardımına koşmalarını emretmektedir. Bu dayanışma, Müslümanların üzerine çökmüş olan çeşitli belâ ve musibetlerin üstesinden gelmelerini sağlayacak bir güç olarak görülmektedir. Dolayısıyla İslâm’ın kendi cemiyetine ve fertlerine verdiği önemli hayatî bağların harekete geçirilmesi gerekir. Bugün atıl vaziyette bulunan bu hayatî noktalar boğdurulmamalı; bilakis bunlara neşv ü nema verilmelidir. Bunun sonucunda İslâm âlemi intibaha gelip terakki etmeye başlayabilir.
Bediüzzaman, bu süreçte Hristiyan Avrupa’nın İslâm toplumlarında meydana getirdiği, kendi ifadesiyle “veled-i nâmeşru” tipini de sosyolojik bir tahlile tâbi tutmaktadır:
“Avrupa’ya şedit bir meftuniyet ve milletine karşı amik bir nefret hissiyle kendini Avrupa’nın veled-i nâmeşruu göstermek ve fikr-i ihtilâl ve meyl-i tahrip ve aldatıcı cerbezenin neticesi olan hicv-i âsiyane, müfteriyane, namus-şikenâne ile kendi fir’avniyetini ve zımnen medh ve gururiyetini ve bilmediği halde İslâm’a düşmanlığını göstermek ve fir’avniyet, enaniyet, gururun hükmüyle milletine karşı Şer’an, aklen, hikmeten mükellef olduğu hiss-i şefkat, meyl-i incizab, meyelan-ı muhabbet, temayül-ü ihtiram, arzu-yu merhamet, seciye-yi fedakârî yerlerine hiss-i tahkir, meyl-i nefret, irade-i istihfaf, meyelan-ı techil,arzu-yu taazzum, temayül-ü infiradî ikame edip, hamiyetsizliğini, asılsızlığını göstermek nazar-ı hakikat öyle bir cani ve menfur olur ki, mesela: Birisi Paris’te, sefahet âleminde bir madamın kematinde istihsan ettiği bir libası, muhterem bir hocaya giydirmeğe çalışmak gibi bir hareket-i ahmakane ve caniyanede bulunur. Zira hamiyet ise, muhabbet, hürmet, merhametin netice-i zaruriyesidir. Onsuz olamaz ve illâ yalandır, sahtekârlıktır. Nefret, hamiyetin zıddıdır. … Heyhat! Bunların neresinde millete muhabbet ve millet için hamiyet...”[8]
Bediüzzaman burada, kendi milletine ve dinine karşı aşağılayıcı ve tahkir edici bir tavır içerisinde bulunan; buna karşılık Avrupa’ya aşırı bir hayranlık besleyen tipin sosyo-psikolojik yapısını tahlil etmektedir.
İşte bütün bu açıklamalardan sonra Bediüzzaman, İslâm toplumlarının içinde bulunduğu perişaniyetin önemli bir sebebine dikkat çeker: “Esefa! Heyet-i içtimaiyeyi faaliyet ve harekete götüren çok ukde-i hayatiyelerden bizde inkişafa başlayan yalnız fikr-i edebiyat, bahusus şairane, müfritâne, edeb-şikenâne, hod-pesendâne olan fikr-i hiciv ve arzu-yu tahkirdir...
[9] tedib-i hakikiyeye karşı edebsizliktir ki, birbirine saldırıyor. Fakat millete ve İslâmiyete karşı olan tarizat-ı zımniyelerini o kâselislerin yüzlerine çarpmakla beraber, onlar birbirine karşı dinsizcesine hiciv ve trezilleri ise, kimbilir belki müstahakdırlar düşünüp, deyip geçmek ile iktifa ederiz.”[10]
Arkasından ise üzerinde durduğumuz şu cümleyi söyler:
“Ben zannederim ki, bu milletin perişaniyetine fazla cehaletten ziyade, nur-u kalb ile müterafık olmayan fazla zekâvet-i betra tesir etmiştir. Bence en müdhiş maraz asabiliktir. Zira her şeyi haddinden geçirmekle, aksü’l-amel yaptırır.”[11]
Yani, İslam’da ve İslam milletlerindeki şu perişan haller, onların cehaletlerinden değildir. Bilakis, bunların nurlanmış bir kalble arkadaşlığı/uyumlu olmayan aşırı derecede hem zeki ve hem de politize olan kişilerden olmalarından; onların bu halleri, onların müspet manada mahsüldarlıklarını kilitlemiştir, atıl vaziyete düşürmüştür, üretim yapamaz hale getirmiştir. Bu bir hastalıktır. Bu hastalığın daha ötesi olan müdhiş hastalık/durum ise “Asabiliktir” ki, her şeyi haddinden geçirmekle, aksü’l-amel yaptırır.
Bu cümledeki “zekâvet-i betra” terkibini yalnızca “çok zekâ olmak” şeklinde anlamak, Bediüzzaman’ın maksadını tam olarak karşılamaz. “Zekâvet”, zekâ, anlayış ve kavrayış kabiliyeti demektir. “Müterâfık”[12], beraber bulunan, arkadaşlık eden, refakat eden anlamındadır. “Nur-u kalb” ise kalbin manevi aydınlığına, iman ve hikmetle beslenen bir kalbî şuura işaret eder. Dolayısıyla Bediüzzaman’ın eleştirdiği şey zekânın kendisi değildir. Onun dikkat çektiği husus, kalbin nuru, hikmet, ahlâk ve manevi ölçülerle beraber bulunmayan aşırı zekâ ve kavrayış kabiliyetinin tahrip edici bir hâle gelmesidir.
Buradaki “betrâ” kelimesi üzerinde ayrıca durmak gerekir. Arapça ve Osmanlıca lügatlerde “betrâ”, “ebter” kelimesinin müennesi olarak; kısır kalmış, bir tarafı kesilmiş veya koparılmış gibi anlamlar taşımaktadır. Ancak Urfa Kürtçesinde kullanılan “bıtır/bitir” kelimesi, bu terkibe daha farklı ve dikkat çekici bir çağrışım kazandırmaktadır.
Bu kullanıma göre “bıtır/bitir” denildiğinde, herhangi bir bitki, ağaç, hayvan veya insanın aşırı beslenip gelişmesine rağmen ürün vermemesi, verimden düşmesi, geliştiği hâlde mahsul ortaya koyamaması veya üreme kabiliyetini kaybetmesi anlaşılmaktadır.
Meselâ halk arasında: “Bu ağaç bıtır olmuş, çiçeklerini döküyor, meyve vermiyor.” veya
“Bostanımızdaki sebzeler bıtır olmuş, hep çiçeklerini döküyor, onun için hıyar, patlıcan, acur vs. ürün vermiyor.” denilmektedir.
Hayvanlar için de: “Atımız bıtır olmuş, tohumlanmıyor, dolayısıyla hamile kalamıyor /yavrulamıyor.” şeklinde kullanılmaktadır. Bu mahallî anlam dikkate alındığında “zekâvet-i betra” terkibi, “çok gelişmiş fakat netice vermeyen; zekâ bakımından güçlü olduğu hâlde mahsuldar olamayan bir zekâ” şeklinde anlaşılabilir. Başka bir ifadeyle, zekânın gelişmiş olması tek başına yeterli değildir. Eğer bu zekâ kalbin nuru, hikmet, ahlâk, merhamet, itidal ve doğru bir istikametle beraber değilse, insanı hakikate ve hayra götürmek yerine onu kendi zekâsının, gururunun, ihtiraslarının ve aşırılıklarının esiri hâline getirebilir. Bediüzzaman’ın “nur-u kalb ile müterafık olmayan” demesi tam da bu noktaya işaret eder.
Cehaletten Daha Tehlikeli Olan Nedir? Bediüzzaman’ın cümlesinin en dikkat çekici tarafı, milletin perişaniyetinin sebebini “fazla cehaletten ziyade” kalbin nuruyla beraber olmayan “fazla zekâvet-i betra”da görmesidir.
Burada şu ayrımı yapmak mümkündür: Cehalet, bilginin ve kavrayışın eksikliğidir. Fakat cehaletin giderilmesi, doğru bir eğitim ve irşad ile mümkün olabilir. Buna karşılık nur-u kalb ile beraber olmayan aşırı zekâ, kişiye yanlışını savunabilecek, hatasını meşrulaştırabilecek ve başkalarını da etkileyebilecek bir kabiliyet verebilir. Böyle bir zekâ, hakikati bulmak yerine hakikatten uzaklaşmayı dahi sistemli ve ikna edici bir hâle getirebilir.
Bu nedenle mesele yalnızca “zeki olmak” değildir. Mesele, zekânın hangi merkezden beslendiği ve neye hizmet ettiği meselesidir. Bediüzzaman’ın ifadesindeki “betra” kelimesini, bu açıdan, verimli olmayan, hakikî bir neticeye ulaştırmayan, kalbin nuru ve mânevî ölçülerden kopmuş zekâ şeklinde anlamak mümkündür.
Bediüzzaman aynı cümlenin devamında: “Bence en müdhiş maraz asabiliktir. Zira her şeyi haddinden geçirmekle, aksü’l-amel yaptırır.” demektedir. Burada da aynı düşüncenin başka bir boyutu ortaya çıkmaktadır. Aşırılık, insanı ve toplumu denge noktasından uzaklaştırır. Her şeyin haddinden fazla yapılması, sonunda karşı tepkiyi yani “aksü’l-amel” i doğurabilir. Bu bakımdan “zekâvet-i betra” ile “asabilik” arasında bir ilişki kurulabilir: Kalbin nuru ve itidal ile dengelenmeyen zekâ; eleştiri, tahkir, siyasî mücadele, ideolojik çatışma ve aşırı tepki gibi alanlarda kullanıldığında yapıcı olmaktan çıkıp yıkıcı hâle gelebilir. Nitekim Bediüzzaman başka bir eserinde siyasî ve geniş dairelerle aşırı derecede meşgul olmanın insanın kendi vazifelerine zarar verebileceğine dikkat çeker:
“Siyasî geniş daireleri merak ile takip eden, küçük daireler içindeki vazifelerinde zarar eder… Evet, bu zamanda merak ile radyo vasıtasıyla, ciddî alâkadarane küre-i arzdaki boğuşmalara merak edip bakanlar, dikkat edenler, maddî ve manevî pek çok zararları vardır. Ya aklını dağıtır manevî bir divane olur, ya kalbini dağıtır manevî bir dinsiz olur, ya fikrini dağıtır manevî bir ecnebi olur.”[13] Burada da akıl ve zekânın tamamen reddedilmesi değil, ölçüsüz ve kontrolsüz biçimde kullanılmasının doğuracağı neticeler üzerinde durulmaktadır.
Netice olarak; Bediüzzaman’ın vermek istediği mesaj şöyle özetlenebilir:
Bir toplumun yükselmesi için yalnızca zekâ, bilgi, kabiliyet ve siyasî şuura sahip olmak yetmez. Bu kabiliyetlerin kalbin nuru, iman, hikmet, ahlâk, merhamet ve itidal ile beraber bulunması gerekir. Aksi hâlde gelişmiş bir zekâ, üretken ve yapıcı olmak yerine insanı ve toplumu kendi kendini tüketen bir hâle getirebilir. Bu açıdan “zekâvet-i betra”, çok gelişmiş fakat mânevî ölçülerden kopmuş; bu sebeple hakikî anlamda mahsul vermeyen, hatta tahrip edici hâle gelebilen bir zekâ olarak okunabilir. Bediüzzaman’ın hemen ardından “en müdhiş maraz” olarak asabiliği zikretmesi de bu yorumu desteklemektedir. Çünkü onun nazarında aşırılık, ister siyasette, ister tenkitte, ister zekâ ve fikirde olsun, insanı itidalden uzaklaştırarak “aksü’l-amel” e götürebilmektedir.
Allah’ın selam ve selameti üzerinize olsun…
Adilê Etmanî
07.09.2026
Bu içerik faydalı oldu mu?
Yorum Yap