Bedîuzzeman û Zimanê Dayikê: Nasname, Perwerde û Pirzimanî

Di civakên pirçandî û pirzimanî yên îroyîn de, şekilgirtina polîtîkayên perwerdehiyê li ser bingeha dadperwerî û hemûkesiyê girîngiyeke mezin heye. Mijara perwerdehiya bi zimanê dayikê tenê mijareke pedagojîk nîne; di heman demê de mijareke civakî ye ku rasterast bi nasnameyê, hesta girêdana bi civakê re, wekheviyê û aştiya civakî ve girêdayî ye. Li welatên wek Tirkiyeyê, ku avahiya civakî ya wan pirzimanî ye, ev mijar ji berê ve heta îro qadeke nîqaşê û di gelek deman de jî qadeke paşguhkirî bûye.
Di vê çarçoveyê de, nêrînên Bedîuzzeman ên derbarê perwerdehiya bi zimanê dayikê de, hem ji aliyê çarçoveya dîrokî ve û hem jî ji aliyê girîngiya wan a îroyîn ve, hêjayê lêkolînê ne. Ev xebat armanc dike ku nêrînên Bedîuzzeman ên li ser mafê zimanê dayikê û pirzimanîtiyê, bi taybetî di çarçoveya zimanê Kurdî û zimanên din de, derxe holê.
Yek ji hêmanên herî bingehîn ên domandina hebûna neteweyekê, zindîkirin û parastina zimanê wê ye. Zimanê dayikê, ji wê kêliyê ve ku mirov dest bi têgihiştina cîhanê dike, amûra herî bi hêz e ku ramanên wî/wê ava dike, derfeta derbirîna hestan dide û mîrateya çandî ji nifşekê digihîne nifşekî din.
Ziman tenê amûreke ragihandinê nîne; di heman demê de nasname, bîr û ruhê neteweyekê ye. Ji ber vê yekê, parastin û pêşxistina zimanê dayikê tenê berpirsiyariyeke kesane nîne; di heman demê de berpirsiyariyeke civakî ye.
Zimanê dayikê pirek e di navbera rabirdû û pêşerojê de. Ger ev pir were hilweşandin, kokên neteweyekê jî hêdî hêdî hişk dibin. Ji ber vê yekê, parastina zimanê dayikê tenê mijareke zimanî nîne; ew di heman demê de mijara parastina nasname, çand û hebûnê ye.
Bedîuzzeman, di bersiva fikra xweş a Prens Sabahaddin Bey ku wek fikreke nebaş hatibû dîtin de, wiha dibêje:
“...Hikûmet divê li gorî adetên neteweyî, ku ji bo her neteweyekê sedema mayîna wê ne, zimanê neteweyî û qabîliyeta ramanê, dest bi tedbîr û teşebbusên xwe bike. Da ku hestekî pêşbaziyê peyda bibe ku ev pêşbaziya di navbera gelan de, ku wekî buhara makîneya pêşketina medeniyetê ye, encamê pêşketinê bide...” [1]
Bi vê gotinê Bedîuzzeman destnîşan dike ku dewlet divê polîtîkayên li gorî çand, ziman û avahiya ramanê ya her neteweyê pêş bixe. Ew diyar dike ku divê dewlet ne bi paşguhkirina nasnameya çandî ya gelan, lê bi nasîn û piştgirîkirina wan û bi destpêkirina gavên pêwîst di van waran de hereket bike.
Nêrîna Bedîuzzeman di vê mijarê de ev e ku pêşketina her civakê divê bi nasname û taybetmendiyên xwe re were piştgirîkirin û pêşxistina gelan bi nasnameya xwe re ji bo avakirina aştiya civakî şert e.
Bedîuzzeman bi vê gotinê diyar dike ku ji bo pêşketin û pêşveçûna civakan, ji bo domdariya civakî ya her neteweyê, divê nirxên neteweyî, zimanê dayikê û qabiliyeta ramanê bên berçavgirtin.
Ev ravekirineke girîng a fikrî ye. Ew dibêje ku berpirsiyar divê polîtîkayên li gorî çand, zimanê dayikê û avahiya ramanê ya her gelî pêş bixin. Ji ber ku domandina hebûna civakekê bi parastina hêmanên çandî û zimanî ve girêdayî ye.
Ger civak ne were yekrengkirin, lê bi cûdabûnên xwe re were pêşxistin, di nav civakê de hesta pêşbaziyê derdikeve holê. Ev hest jî dikare bibe hêzek ku pêşketin û medeniyetê xurt dike û enerjiya pêşketina medeniyetê peyda dike.
Ger neteweyek bi nasname, çand û zimanê xwe re were nirxandin, ew ê xwe wek xwediyê welat hîs bike û bi dil û can beşdarî pêşketina wê bibe. Dewlet divê li şûna tepisandina van cûdabûnan wan nas bike û bi wan re polîtîkayên pêşketinê pêk bîne.
Ji ber ku pêşketin bi pêşbaziyê, pêşbazî jî bi hesta girêdana bi civak û nasnameyê re gengaz e. Ev nêrîn hem rêzika civakî ya dadperwer û hem jî polîtîkayeke perwerdehiyê ya bi bandor gengaz dike. Fikra Bedîuzzeman îro jî girîngiya xwe diparêze û dikare wek nêrînek rêber û girîng a fikrî were nirxandin.
Di sosyolojiya nûjen a îroyîn de, pratîkên wek perwerdehiya gelan bi zimanê xwe, wek beşek ji îstiqrara civakî û avakirina nasnameyê tên dîtin. Di gelek welatan de modelên perwerdehiyê yên pirzimanî û li hember çandê hêsas hatine pêşxistin.
UNESCO jî “perwerdehiya bi zimanê dayikê” ji bo serkeftina kesane û yekgirtina civakî wek mijareke bingehîn dibîne. Em dibînin ku Bedîuzzeman gelek berî vê serdemê angaşt kiribû ku perwerdehiya bi zimanê dayikê dikare bandoreke mayînde, wek “nakşun ale’l-hacer” [2] yanî wek ku li ser kevir were neqişandin, çêbike.
Di heman demê de,Bedîuzzeman bi vê gotinê: “Ger ez li vir ji cins û nijada xwe re çend peyvan nebêjim, li gorî min ev mijar nîvco dimîne.” û bi bangewaziya xwe ya: “Ey Kurdên şêr, ku di dema serdestiya Asûrî û Keyanîyan de pêşeng û leşkerên qehreman bûn!” [3] Kurdan teşwîq dike ku xwedî li zimanê xwe yê dayikê derkevin.
Di vê nivîsê de ku Bedîuzzeman behsa hin taybetmendiyên zimanê dayikê dike, wiha dibêje: “...Zimanê we,ku bi navê ‘zimanê dayikê’ tê binavkirin û ewneyekî hestên neteweyî ye, şax û fêkiyên edebiyatê ne, kanalên ava jiyanê ya zanist û maarifê ne, pîvana nirx û kamilbûna we ye û rasterast bi vekirina deriyekê beramberî wijdana her kesî, bandorên xwe wekî tîrên ronahiyê belav dike; herçiqas ji ber îhmalkirina we pir tevlihev bûbe û hin şaxên wê jî hatine aşîkirin, lê dîsa jî ew ziman amade ye ku wekî darê Tûbayê tecellî û xuyabûna dareke wisa pêk bîne, lê...”[4] Bi van gotinan Bedîuzzeman girîngî û taybetmendiyên zimanê dayikê tîne ber çavan. Li gorî wî, zimanê dayikê nîşana hestên neteweyî ye; ew dareke ye ku fêkiyên edebiyatê lê şîn dibin; ava jiyanê ya zanînê ye; pîvana nirx û gihiştinê ye; û hêzeke ye ku rasterast pencereyekê ber bi wijdana her kesî ve vedike û wek tîrê ronahiyê bandorê li mirovan dike.
    Paşê Bedîuzzeman li ser Kurdan rexneyê dike ku ziman û çanda xwe ya dayikê paşguh kirine, girîngiya pêwîst nedane û ew pêş nexistine:
“...Ji ber ku zimanê we wiha hişk û perîşan maye û ji edebiyata ku zimanê medeniyetê ye bêpar û kêm maye, zimanê we bi zimanê xemgîniyê ji we re gilî û şikayeta xwe dide ber hamiyeta neteweyî...”[5]
Bi van gotinan Bedîuzzeman ziman tenê wek amûrekê ragihandinê nabîne; ew ziman wek ruh, karakter, bîr û pêşeroja neteweyekê dibîne.
Li gorî wî, zimanê dayikê tenê ji bo axaftinê nîne; ew ji bo raman, hestkirin, perwerde kirin, hilberîn û jiyanê jî heye.
Di dawiya vê nivîsê de Bedîuzzeman xebata Mutkî Halîl Hayalî Efendî ya li ser rêzimanê Kurdî wek nimûne nîşan dide û ji bo parastin û pêşxistina zimanê Kurdî teşwîqê dike.[6]
Ev xebat ku hêmanên bingehîn ên zimanê Kurdî, wek alfabeyê, sarf û nahwê, derdixe holê, rêyek ji bo pêşxistina zimanê Kurdî bi awayekî zanistî û sîstematîk vekiriye.
Bedîuzzeman van hewldanan wek nimûneyeke xweş a hestiyariya neteweyî dibîne û pêşniyar dike ku rêya Mutkî Halîl Hayalî Efendî were domandin û li ser bingeha ku ew ava kiriye xebatên nû bên avakirin.
Ew diyar dike ku her kes divê xwedî li zimanê xwe yê dayikê derkeve û xebatên ku di vê qadê de hatine kirin divê bên pêşxistin û domandin. Bi vî awayî, girîngiya ku ew dide pêşxistina zimanê dayikê bi awayekî eşkere derdixe holê.
Di gotara xwe ya bi navê “Kurd dîsa hewcedar in.”, ku di hejmara yekem a rojnameya Şark ve Kürdistan a 2ê Kanûna Pêşîn 1908 de hatibû weşandin[7],  Bedîuzzeman ber bi hukûmetê ve di mijara perwerde û zimanê dayikê de ravekirinên girîng dike.
Dema ku ew ji bo ku bi hewldana hukûmetê li bajar û gundên Kurdistanê dibistan hatine avakirin kêfxweşiya xwe û spasdarî nîşan dide, di heman demê de destnîşan dike ku ji van dibistanan tenê zarokên ku Tirkî dizanin dikarin sûdê werbigirin.
Ji ber ku mamoste zimanê Kurdî nizanin, zarokên Kurd ên ku Tirkî nizanin ji perwerdehiyê bêpar dimînin. Ew diyar dike ku ev rewş dikare di pêşerojê de ji bo Kurdan bibe pêşangeha darbeyeke wêranker û kesên xwedî basîret ji vê rewşê fikar dikin.
Wek çareseriyê, ew pêşniyar dike ku li herêmên cuda yên Kurdistanê sê navendên perwerdehiyê bên avakirin ku tê de zanistên dînî û zanistên pêwîst ên fenî bên xwendin; her yek ji wan herî kêm pêncî xwendekaran dihewîne û lêçûnên jiyana wan ji aliyê dewletê ve bên dabînkirin.[8]
Di gotara ku di hejmarên 83 û 84an ên rojnameya Volkan a 24-25ê Adara 1909an de bi sernavê “Bernameya armancên bingehîn û ramanên Bedîuzzemanê Kurdî ye.”[9] hatibû weşandin de, Bedîuzzeman wiha dibêje:
“...Armanc ew e ku sê darü’l-ilm bên vekirin û zanayên Kurd ên ku ji van derkevin, di medreseyên Kurd ên ku dê bêne vejandin de, li gorî istîdad û qabîliyeta Kurdên, fen û zanistên cuda bidin xwendin.” [10]
Bi vê gotinê ew diyar dike ku divê ev navendên perwerdehiyê ji aliyê zimanê dayikê ve çawa bên şekildan.
Bi kurtasî, Bedîuzzeman nêrîna ku divê ji bo Kurdan alimên ku zimanê wan dizanin û dikarin li gorî qabiliyeta wan perwerdehiyê bidin bên perwerdekirin, diparêze. Herwiha divê dibistanên ku van alimên xwe di wan de li gorî ziman û çanda wan perwerdehiyê bidin bên avakirin.
Di nivîsê de bi peyva  “Alimên Kurd” alimên ku Kurdî diaxivin, çanda Kurdî dizanin û xwedî li van nirxan derdikevin tên qestkirin. Di heman demê de tê gotin ku kesên ku perwerdehiyê didin divê zimanê dayikê û avahiya çandî ya civakê bizanin.
Bi peyva “Medreseyên kevn ên ku dê dîsa bên vejandin.” ne tenê vejîna avahiyên fizîkî, lê vejîna naverok û rêbazên perwerdehiyê li gorî hewcedariyên Kurdan tê qestkirin.
Li vir xuya dibe ku zimanê dayikê yek ji hêmanên girîng ên perwerdehiyê ye.
Gotina “Li gorî istîdad û qabîliyeta Kurdên, hînkirina zanist û fenên cuda.” jî nîşan dide ku zanistên fenî û zanîna nûjen divê li gorî zimanê dayikê, çand û avahiya ramanê ya xwendekaran bê dayîn. Ji ber ku zimanê dayikê bingeha fêrbûnê ye.
Di sala 1910an de,dema ku Bedîuzzeman ji Stenbolê vedigere Wanê, di gera xwe de ku dixwaze çiya û zozanên Kurdistanê bike medreseyekê û li ser mijarên meşrûtiyet û azadiyê biaxive, ew nêrîna xwe pêş dixe ku divê Kurdan jî ji van nirxan sûd werbigirin û hebûna xwe wek netewekê nîşan bidin.
Di vê gera xwe de, dema ku ew behsa nebaşiya îstibdadê û xweşiyên meşrûtiyetê dike, nimûneya “Hikûmet wek bijîşk e”[11] bi kar tîne:
“Ferz bikin ku ez bijîşk im. Ev kon jî dermanxane ye. Ez li hundir im. Li hemû gundan û malan cûrbecûr nexweşî tesbît kirine û ji bo her yekê reçete nivîsandine. Kesekî bijartî tê cem min û reçeteya xwe nîşanî min dide; tê de hatiye nivîsandin: ‘Ji ber nexweşiya nezaniyê êşa serê heye.’ Ez jî afyona zanistê didim wî — pêşî di çarçoveya zimanê xwe de, paşê jî ew bi zimanê fermî vediguhezînim û pêşkêş dikim.”[12] Bi vê nimûneyê Bedîuzzeman rasterast mijarên zimanê dayikê û perwerdehiya duzimanî dixe ber çavan. Bi gotina “Pêşî di nav zimanê wan de...” ew perwerdehiya bi zimanê dayikê diparêze; û bi gotina “...paşê jî wê diguhezînim bo zimanê fermî…”  modela perwerdehiya duzimanî pêşniyar dike.
Ev nêzîkatî, wek pergalên perwerdehiyê yên pirzimanî yên îroyîn, hem li ser hincetên pedagojîk û hem jî li ser hincetên civakî hatiye avakirin. Ev model ku nêzîkî 115 sal berê hatiye pêşxistin, îro jî girîngî û derbasdariya xwe diparêze.
Bedîuzzeman di destpêka Münazaratê de, ku ew bi gotina: “Qit’eyeke mezin û bêbext, dewleteke bişan û bêşans, û reçeteya qewmekî hêja û bêxwedî.” pênase dike, di beşa “ifade-i meram”ê de ku tê de niyet, armanc û mazeretên xwe di çend qaîdeyan de diyar dike, nirxandineke balkêş dike:
“Ez bi Kurdî difikirim; bi Tirkî û Erebî dinivîsim. Wergêrê ku di matbaaya xeyalê de ye, ji ber ku hîn ne pişketî ye, an peyva dil baş nagihîne, an jî bi zimanê ku tê de tê nivîsandin re aşina nîne. Herwiha, ji ber ku ez sarf û nehwê zimanê Tirkî nizanim, şêwazê ku ez li ser wateyê dadigirim, knop û girêkên wê gelek tevlihev dibin.”[13]
Ev tesbît, têkiliya kûr a di navbera zimanê dayikê û ramanê de û herwiha bandorên pedagojîk ên nakokiya di navbera ziman û ramanê de nîşan dide. Di heman demê de, ew girîngiya perwerdehiya pirzimanî û fêrbûna li ser bingeha zimanê dayikê dixe ber çavan. Li gorî Bedîuzzeman, zimanê dayikê nasname û cîhana ramanê ya kesayetiyê ava dike; pirzimanî jî amûrek e ku lihevhatina civakî û dewlemendiya çandî xurt dike.
Di projeya xwe ya Medresetü’z-Zehra de, Bedîuzzeman dibêje: “Zimanê Erebî vacib e, Kurdî caiz e, Tirkî jî lazim e.”  [14]Ev gotin di çarçoveya perwerdehiya bi zimanê dayikê û pirzimanîtiyê de girîngiyeke taybet heye.
Ev nêzîkatî di eksena zimanê dayikê û pirzimanîtiyê de pêşniyara polîtîkayeke zimanî ya piralî dike ku aliyên pedagojîk, civakî û siyasî dihewîne.
Medresetü’z-Zehra ku Bedîuzzeman armanc dike, tenê ji bo gelê Kurd; ji bo hemû cîhana Îslamê misyoneke girîng heye.
Di vê zanîngehê de ew dibêje ku divê Erebî, ku zimanê bingehîn ê çavkaniyên Îslamê ye — wek Qur’an û hedîs — di zimanê perwerdehiyê de cih bigire.
Li vir peyva “vacip” ne bi wateya dînî ya ferzê, lê bi wateya pêwîst û ji bo armancê bêguman pêwîst tê bikaranîn. Yanî Erebî ji bo veguhestina zanîna dînî û zanistî zimanekî pêwîst e.
Bi peyva “caiz”, Bedîuzzeman bikaranîna Kurdî di perwerdehiyê de wek hilbijartineke siruştî, meşrû û maqûl dibîne. Ew destnîşan dike ku li ber bikaranîna Kurdî — ku zimanê dayikê yê gelê Kurd e — di perwerdehî û ragihandinê de astengiyek tune ye.
Ev nêzîkatî nîşan dide ku mafên çandî divê bên nasîn û perwerdehiya bi zimanê dayikê hem ji aliyê Îslamî û hem ji aliyê mirovî ve mafekî siruştî û nayê astengkirin e.
Bedîuzzeman diyar dike ku ji bo pêkanîna vê armancê, wek ku di xizmeta Risale-i Nur de jiyana xwe daniye, piştgiriya vê projeyê jî di jiyana xwe de domandiye.
Bi peyva “lâzım”, Bedîuzzeman, bi berçavgirtina şert û mercên wê serdemê, Tirkî wek zimanê hevpar ê ragihandinê û yekîtiya civakî dide naskirin. Li gorî wî, ji bo beşdarbûna di jiyana civakî, perwerdehî û rêveberiyê de zanîn û bikaranîna Tirkî pêwîst e.
Di vê çarçoveyê de, Bedîuzzeman di navbera zimanan de hiyerarşiyekê ava nake; ew her ziman li gorî fonksiyon û karê wî di cihê xwe de bi kar tîne. Erebî ji bo zanistên dînî pêwîst e. Kurdî bi nasnameya çandî û zimanî ya kesayetiyê re li hev tê. Tirkî jî ji bo beşdarbûna di jiyana civakî de pêwîst e. Ev nêzîkatî hem li gorî siruşt û avahiya mirovî ye û hem jî dîtineke polîtîkaya zimanî pêşkêş dike ku yekgirtin û aramiya civakî piştgirî dike.
Fikra Bedîuzzeman îro jî dikare di civakên pirçandî de ji bo avakirina polîtîkayeke zimanî ya aştiyane, hemûkesî û dadperwer bibe çavkaniyeke îlhambaxş.
Di vê çarçoveyê de, parastina zimanê dayikê ne tenê parastina zimanekî ye; ew di heman demê de parastina nasname, bîr, çand û hebûna civakî ye. Nêrîna Bedîuzzeman di vê mijarê de girîngiya zimanê dayikê, perwerdehiya li gorî taybetmendiyên civakî û çandî, û bikaranîna pirzimanîtiyê wek amûreke pêşketinê dixe ber çavan.
Hêvîdarim ku her zimanê dayikê di azadiyê de bijî, bê astengî bê axaftin, bê fêrkirin û bê nivîsandin; û zimanê Kurdî jî di jiyana civakî, perwerdehî û çandî de cihê xwe bi azadî bigire. Bila hemû zarok bi zimanê dayikê xwe hîn bibin û bi serbilindî zimanê xwe biparêzin. Bila zimanên dayikê ne sedema cudahiyê, lê bibe pira hevfêmkirinê, biratiyê û hevjiyana aştiyane.

Abdullah MOLLAOĞLU
          28.09.2026                 

---

[1] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 23.s, https://zehra.com.tr
     [2] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 191.s, https://zehra.com.tr
[3] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 188.s, https://zehra.com.tr
[4] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 191.s, https://zehra.com.tr
[5] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 191.s, https://zehra.com.tr
[6] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 191.s, https://zehra.com.tr
[7] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 507.s, https://zehra.com.tr
[8] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 508.s, https://zehra.com.tr
[9] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 537.s, https://zehra.com.tr
[10] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 544.s, https://zehra.com.tr
[11] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 84.s, https://zehra.com.tr
[12] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 85.s, https://zehra.com.tr
[13] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 80.s, https://zehra.com.tr
[14] B.S.N. Zehra Yayıncılık, İçtimai Dersler, 141.s, https://zehra.com.tr
* Hejmara rûpelên ku di van neqilên de hatine diyarkirin, li gorî hejmara rûpelên nusxeyên Tirkî yên Weşanxaneya Zehra hatine hesibandin.