Mevcut İslamî Eğitim Krizine Karşı Bediüzzaman’ın Alternatif Eğitim Modeli
İslam Medeniyetinin Yükseliş ve Gerileyiş Süreci
Bediüzzaman’a göre Asr-ı Saadet, nur ve nuraniyetin hâkim olduğu müstesna bir dönemdir. Sahabe, doğrudan doğruya Şems-i Risalet’ten (nübüvvet güneşinden) taze ve berrak bir şekilde istifade ederek nurlanmış ve medenileşmiştir. Sahabeden sonra gelen Tâbiîn, sahabenin nurundan istifade etmek suretiyle dolaylı olarak Şems-i Risalet’in feyzinden nasiplenmiştir.
Daha sonraki Tebeü’t-Tâbiîn döneminde ise sahabe ve nübüvvet nurundan nispeten uzaklaşılması, hurafelerin, hikâyelerin ve bid'atlerin İslam düşüncesine girmesiyle birlikte dinî anlayışta birtakım karışıklıklar meydana gelmiştir. Tam da bu ortamda gayret-i diniye ve hamiyet-i İslamiye harekete geçmiş; dinin tehlikede olduğu düşüncesiyle büyük bir ilmî ve dinî seferberlik başlamıştır. Böylece dine hizmet, birinci derecede önem kazanmıştır.[1]
İslam'a ait bütün değerleri muhafaza etmek, tedvin ve tasnif etmek, yeni tefsirler, teviller, tabirler ve içtihatlarla kurumaya yüz tutan dinî referansları ihya etmek amacıyla büyük çalışmalar yapılmıştır. Kıraat, tefsir, usul-i tefsir, hadislerin toplanması, tedvini ve tasnifi bu dönemde sistematik bir mahiyet kazanmıştır. Hadisleri korumak amacıyla usul-i hadis, itikadî esasları muhafaza etmek için akaid ve usul-i akaid, dinî meseleleri aklî delillerle açıklamak için kelam ilmi, manevî hayatı geliştirmek için tasavvuf ve tarikatlar bu ilmî gelişim sürecinde teşekkül etmiştir.
Nitekim Peygamber Efendimiz (a.s.m.), insanların en hayırlısının kendi asrı, ardından gelen asır ve ondan sonraki asır olduğunu bildirmiştir. [2]Bediüzzaman Hazretleri de bu ilk üç asrı mümtaz ve serfiraz olarak nitelendirmiş, ilk beş asrı ise genel anlamda kemalâtın tezahür ettiği bir dönem olarak değerlendirmiştir.
Çünkü İslam medeniyetinin temelini oluşturan ilimler, mezhepler, meslekler, meşrepler ve ilmî ekoller büyük ölçüde bu dönemde teşekkül etmiştir. Bu asırların en belirgin özellikleri; tahkik, araştırma, hakkaniyet ve ilmî derinliktir. Hissiyatın, taassubun ve körü körüne taklidin değil, delil ve hakikatin ön planda olduğu bir ilmî anlayış hâkimdir.[3]
Üçüncü asırdan beşinci asra kadar ilk dönemlerde ortaya konulan ilmî birikim muhafaza edilmiş; şerhler, haşiyeler, izahlar ve dipnotlarla bu miras güçlendirilmiştir. Ancak beşinci asırdan on ikinci asra kadar uzanan yaklaşık yedi asırlık süreçte ilmî hayatta belirgin bir durağanlık ve gerileme meydana gelmiştir.
Bu dönemde aklın ve tahkikin yerini giderek hissiyat ve taassup, hakkaniyetin yerini tarafgirlik, araştırmanın yerini ise taklitçilik almıştır. Önceki dönemlerde ortaya konulan ilmî müktesebatla yetinilmiş, yeni açılımlar ve özgün çalışmalar yeterince gerçekleştirilememiştir. Bediüzzaman, bu uzun dönemi bazı değerlendirmelerinde adeta mazi hükmünde görmüş; ilmî ve fikrî canlılığını kaybetmiş bir dönem olarak ele almıştır. Bu dönemde kaynaklara dönüş yerine hurafe ve hikâyelerin öne çıkması, hakikatlerin üzerinin örtülmesine yol açmıştır.
Islahat, Tanzimat ve Meşrutiyet dönemlerinde de bu durgunluğu aşacak kapsamlı bir yenilenme gerçekleştirilememiştir. Cumhuriyet döneminde ise dinî eğitim kurumları ve İslamî referanslara adeta savaş açılarak ciddi baskılarla karşı karşıya kalmış, tağyir ve tebdil girişimleri sonrası geleneksel ilmî yapı büyük ölçüde zayıflamıştır.
İşte Bediüzzaman, cehalet, atalet ve kesaletin meydana getirdiği bu zindanların sebeplerini teşhis ve tespit ederek bunlardan kurtulmanın çarelerini ortaya koymuştur.
İslam İlimlerinin Gerilemesinin Temel Sebepleri
Bediüzzaman’ın değerlendirmelerinden hareketle İslam ilimlerinin ve medreselerin gerilemesinde etkili olan başlıca sebepleri şöyle sıralayabiliriz:

1. Ezberciliğin ön plana çıkarılması ve anlama, kavrama ve muhakeme yeteneklerinin yeterince geliştirilmemesi.
2. İlmî melekenin ve araştırma kabiliyetinin gelişmesine imkân verilmemesi.
3. Tali ilimlerin Aslı ilimlerin yerine geçmesi
4. Mütalaa, müzakere ve ilmî tartışma kültürünün yeterince geliştirilmemesi.
5. Dinî ilimlerle birlikte fen ve müspet ilimlerin okutulmaması. 
6. Teorik bilgi ile pratiğin birlikte ele alınmaması.
7. Bilginin her çeşidinden,her mekânda ve herkesten istifade edilmemesi.
8. İlmî müktesebatın örf ve âdetlerle bütünleştirilmemesi.
9. Mektep, medrese ve tekye kurumlarının birlikte ve uyum içerisinde çalışmaması.
10. İlim, amel ve ihlasın birbirinden ayrılması.
11. Kâinat kitabının mana-yı harfiyle okunmaması.
12. Hakikatlerin hurafe,hikâye ve efsanelerden arındırılmaması.
13. İlmî tedrisatın tam bir fikir hürriyeti içerisinde yapılamaması ve baskıcı anlayışların sonucunda batıl mezheplerin ortaya çıkması,
14. Batılı tasvirin yerine hakikatları izah edememe
15. İddiaların delil ve hüccetlerle ispatlanması yerine süslü ve propagandacı ifadelerle yetinilmesi.
16. İlimlerin kaynaklarındaki kudsiyetin ve manevî esasların ihmal edilmesi.
17. Âlî ilimler yerine âlet ilimlerinin ikame edilmesi.
18. Âlimin, talebesine hazmedilmiş ve seviyesine uygun bilgi vermek yerine kuş misali hazmedilmemiş bilgiler sunması.
19. Zihindeki bilgilerin dış dünyadaki eşya ve hadiselerle teyit edilmemesi.
20. Zihnin, nefsanî hazlardan ve şahsî menfaatlerden arındırılarak hakikate yönlendirilmemesi.

Bediüzzaman’ın Eğitim Anlayışında Çözüm Önerileri
Bediüzzaman, söz konusu problemlerin aşılması için yalnızca mevcut eğitim sisteminin ıslahını değil, aynı zamanda ilim anlayışının, eğitim yöntemlerinin ve eğitim kurumlarının yeniden yapılandırılmasını öngörmektedir.
Bu çerçevede ortaya koyduğu çözüm önerilerini şöyle sıralayabiliriz:
1.Ezbercilik Yerine Anlama, Kavrama ve Kavram Analizi
Eğitimde ezbercilik yerine kavramların dil bilgisi, belagat ve mantık kuralları çerçevesinde anlaşılması esas alınmalıdır. Bununla birlikte kavramların epistemolojik ve tarihsel kökenleri araştırılmalı, hangi ilim dalına ait oldukları dikkate alınarak değerlendirilmelidir. Çünkü ilmî kavramlar yalnızca sözlük anlamlarıyla anlaşılamaz. Her kavramın kendine özgü bir terminolojisi, tarihsel arka planı ve ilmî çerçevesi vardır. Bu sebeple kavramların derinlemesine incelenmesi gerekir.[4]
2. Yüzeysel Bilgi Yerine Muhakeme ve İlmî Meleke
Konuların yüzeysel bir şekilde öğrenilmesi yerine muhakemeli ve mukayeseli bir anlayışla ele alınması gerekir. Öğrenci, öğrendiği kavramların diğer kavramlarla ilişkisini kurabilmeli ve bunların dış dünyadaki karşılıklarını görebilmelidir. Asıl hedef, talebenin metinlerden hüküm çıkarabilecek, meseleler arasında mukayese yapabilecek ve gerektiğinde içtihat edebilecek bir ilmî melekeye ulaşmasıdır. Bunun için derinleşme ve uzmanlaşma esas alınmalıdır.[5]
3. Âlet İlimlerinin Asıl İlimlerin Önüne Geçirilmemesi
Sarf, nahiv, belagat ve mantık gibi âlet ilimleri, asıl ilimlere ulaşmak için birer araçtır. Bu araçların asıl ve maksat ilimlerinin yerine geçirilmesi doğru değildir. Medreselerde dil ilimlerinin bütün ayrıntıları okutulurken tefsir, hadis, fıkıh, akaid ve usul-i din gibi temel ilimlere yeterli zaman ve önem verilmemesi önemli bir eğitim problemidir. Talebe, âlet ilimlerini öğrenirken yorulmakta; asıl ilimlere geldiğinde ise şevkini ve heyecanını kaybedebilmektedir. Bu sebeple araç ilimlerle amaç ilimler arasında dengeli bir eğitim programı oluşturulmalıdır.[6]
4. Müzakere ve Mütalaaya Dayalı Dinamik Eğitim
Öğretmen veya hocanın dersleri tek taraflı olarak dikte ettirdiği, vaaz ve sohbet tarzında monoton bir eğitim anlayışı yerine, talebenin aktif katılımını sağlayan bir yöntem benimsenmelidir. Dersler soru-cevap, müzakere, mütalaa ve ilmî tartışmalarla zenginleştirilmelidir. Böylece talebenin zihninde kalıcı bir bilgi birikimi oluşur. Bediüzzaman’ın ifadesiyle, bilgi zihne taş üzerine işlenen nakış gibi işlenmelidir.[7]
5. Dinî İlimlerle Fen İlimlerinin Birlikte Okutulması
Medreselerde dinî ilimlerle fen ve müspet ilimler birlikte okutulmalıdır. Aynı şekilde mekteplerde de fen ilimlerinin yanında dinî ilimlere yer verilmelidir. Çünkü dinî ilimlerle fen ilimleri arasında bir çelişki bulunmamaktadır. Bilakis her iki alan birbirini tamamlamakta ve kuvvetlendirmektedir. Bu birliktelik sayesinde talebe, dinî ilimlerle fen bilimlerinin birbirine zıt değil, uyumlu ve birbirini destekleyen bilgi alanları olduğunu görecektir. Böyle bir eğitim anlayışı, talebenin himmetini artıracak ve ilmî terakkiye zemin hazırlayacaktır.[8]
6. Bilginin Kaynağını Genişletmek ve Hakikati Esas Almak
İlim yalnızca belirli coğrafyalardan veya kaynaklardan elde edilmemelidir. Doğu ve Batı'nın ilmî birikiminden, dinî ve dünyevî bilgi kaynaklarından istifade edilmelidir. Peygamber Efendimiz'e (a.s.m.) atfedilen, "İlim Çin'de de olsa gidip alınız." sözü bu anlayışı ifade eden meşhur bir rivayettir. Bununla birlikte dış kaynaklardan alınan bilgiler, Kur'an ve sünnetin temel ölçüleri çerçevesinde değerlendirilmelidir. Hak olan bilgiler alınmalı, yanlış olanlar terk edilmelidir. Müslümanlar açısından bütün ilimlerin icmalî esaslarının Kur'an'da bulunduğu düşüncesi, kâinatı ve ilimleri Kur'an perspektifiyle değerlendirmeyi gerektirir.[9]
7. Teorik Bilginin Pratik Uygulamayla Desteklenmesi
Kitaplarda öğrenilen teorik bilgiler, dış dünyadaki uygulamalarla pekiştirilmelidir. Öğrenci, mikroskopla mikroorganizmaları, teleskopla galaksileri gözlemleyebilmeli; trafik bilgilerini öğrenmekle kalmayıp araç kullanabilmeli; ticaret fıkhını sadece teorik olarak bilmekle yetinmeyip pazardaki uygulamalarını da öğrenebilmelidir. Çünkü dış dünyada gözlemlenen ve uygulanan bilgi, zihinde yalnızca teorik olarak bulunan bilgiden daha kalıcı ve etkili olabilir. Zihnin gördüğünü göz de görebilmelidir. Nitekim Bediüzzaman'ın ifade ettiği üzere, avamın aklı gözündedir.[10]
8. İlmî Birikimin Örf ve Âdetlerle Bütünleştirilmesi
İslamî müktesebat, toplumun örf ve âdetleriyle bütünleştirilmeli ve sosyal hayatın bütün alanlarına yansıtılmalıdır. Evler, iş yerleri, fabrikalar ve pazarlar canlı birer mektep, medrese ve tekye hâline getirilebilir. Böylece eğitim yalnızca okul ve medreselerle sınırlı kalmaz, hayatın bütününe yayılır.
Japonların Batı'dan teknoloji alırken kendi örf ve âdetlerini muhafaza etmeleri bu konuda dikkat çekici bir örnektir.[11] Bizim de ilmî ve teknolojik gelişmeleri takip ederken millî ve manevî değerlerimizi korumamız gerekir.
Bu anlayışa göre ilim ve kültürün farklı alanlarından istifade edilmelidir: Dinî ilimler medreseden, sanat, tıp, mühendislik ve teknoloji mektepten; ahlak, edep ve ihlas ise tekkeden öğrenilmelidir. Böylece hayatın bütün alanlarında İslamî bir yaşantı ve kültür meydana gelir.[12]
9. Mektep, Medrese ve Tekye Arasında İş Birliği
Mektep, medrese ve tekye arasında uyumlu ve dengeli bir iş birliği kurulmalıdır. Bu üç kurum arasındaki ayrılıklar ve birbirini dışlayan yaklaşımlar ortadan kaldırılmalı, her kurum diğerini desteklemelidir.
Bediüzzaman'ın eğitim anlayışında mektep aklı ve fenni, medrese dini ilimleri, tekye ise kalbi ve ruhu besleyen kurumlardır. Bu üç eğitim kurumunun birbirini tamamlaması, eğitimde bütüncül bir insan modelinin ortaya çıkmasını sağlayacaktır. Devlet de bu kurumlardan istifade etmeli, görev alanlarını gözetmeli ve her birinin kendi sorumluluğunu yerine getirmesine imkân tanımalıdır.[13]
10. Kâinat Kitabını Mana-yı Harfiyle Okumak
Kâinat kitabı mana-yı harfiyle okunmalıdır. Her varlık ve o varlığa hükmeden kanun, Allah'ın isimlerine ve kudretine işaret eden birer ayet olarak değerlendirilmelidir. Fen bilimleri, yalnızca maddî olayları açıklamakla kalmamalı; aynı zamanda insanı Allah'ın isimlerini tanımaya ve marifetullaha ulaştırmalıdır. Bediüzzaman'a göre fenler, Allah'ı tanıtıyorsa marifetullahtır. Eğer Allah'ı tanıtmıyorsa cehl-i mürekkebdir.[14]
11. Batıl Fikirleri Hakikat Gibi Sunmaktan Kaçınmak
Bediüzzaman, saf zihinlere batıl fikirlerin tasvir edilmesine karşı çıkar. Özellikle İslamî birikimi yeterince oluşmamış kişilerin zihinlerine, eleştirel değerlendirme yapılmadan farklı felsefî ve medeniyet anlayışlarının yerleştirilmesinin sakıncalarına dikkat çeker.
Bu çerçevede Yunan felsefesi ve Roma medeniyetinin bazı unsurlarının, İslam'ın temel ölçüleriyle karşılaştırılmadan benimsetilmesini eleştirir. Burada esas olan, farklı düşünceleri doğru şekilde tanıtmak, fakat batılı hakikat gibi sunmamaktır. Eğitimde düşünce özgürlüğü ile hakikat ölçülerinin birlikte korunması gerekir.[15]
12. Kutsal Kaynakların Öncelenmesi
İlim öğrenirken kutsal ve temel kaynaklara öncelik verilmelidir. Kur'an ve sünnet gibi dinin asli kaynaklarının insan üzerindeki manevî ve ahlakî tesiri göz ardı edilmemelidir.
Bediüzzaman, bir bilginin elde edildiği kaynağın taşıdığı kutsiyetin, o bilginin insan üzerindeki tesirini artırdığına dikkat çeker. Bu nedenle dinî eğitimde temel kaynakların öncelikli konumda bulunması gerekir.[16]
13. Hakikatleri Hurafe ve İsrailiyatın Etkisinden Arındırmak
Dinî hakikatlerin etrafına zamanla eklenen hurafeler, asılsız hikâyeler, safsatalar ve İsrailiyat türünden bilgiler ayıklanmalıdır. Çünkü gereksiz ve yanlış bilgiler zamanla hakikatlerin üzerini örtebilir. Hatta bir noktadan sonra doğru bilgiler görünmez hâle gelir ve hurafeler hakikatlerin yerini alabilir. Bu nedenle dinî kaynaklar dikkatle incelenmeli, sahih bilgi ile asılsız rivayetler birbirinden ayrılmalıdır. Hakikatlerin üzerindeki bu bilgi kirliliği temizlenmeden sağlıklı bir dinî anlayışın oluşması mümkün değildir.[17]
14. Ana Dilde Eğitim
Tedrisatın ana dilde yapılması, öğrenme sürecini kolaylaştıran önemli unsurlardan biridir. Ana dil, insanın daha aşina olduğu ve anlam dünyasına daha yakın bulunan dildir.
Eğitim başka bir dil üzerinden yürütüldüğünde öğrenci hem kelimelerle hem de anlamlarla uğraşmak zorunda kalır. Böylece zihinsel enerjisinin önemli bir kısmı dili çözmeye harcanır.
Oysa ana dilde eğitim, öğrencinin zihinsel kapasitesini doğrudan konunun anlaşılmasına yöneltmesini sağlar. Böylece kavramların özü daha kolay kavranabilir.[18]
15. Branşlaşma ve Uzmanlaşmanın Teşvik Edilmesi
İlimlerin gelişmesi için branşlaşma ve uzmanlaşma teşvik edilmelidir. Her insan, kabiliyetine ve istidadına uygun bir alanda derinleşmeli; diğer alanlarda ise genel ve temel bilgilere sahip olmalıdır. Her ilim dalında aynı derecede uzmanlaşmak mümkün değildir. Bu sebeple ihtisaslaşma, ilmî gelişmenin temel şartlarından biri olarak görülmelidir.[19]
16. Bilgi Edinmenin Bütün Yollarından İstifade Edilmesi
Bilgi edinirken yalnızca nakil ve akıl yollarıyla yetinilmemeli; his, tecrübe, mücerrebat, vicdaniyat, evleviyet ve sezgi gibi bilgi kaynaklarından da istifade edilmelidir. Bu bilgi yollarının her biri diğerini destekler ve tamamlar. İnce tellerin birleşerek güçlü bir halat oluşturması gibi, farklı bilgi kaynaklarının bir araya gelmesi de hakikatin daha sağlam bir şekilde kavranmasını sağlar. Önemli olan, bu bilgi yollarından hiçbirini mutlaklaştırmadan, her birini kendi konumunda değerlendirmektir.[20]
17. İstidat ve Kabiliyete Uygun Meslek Seçimi
Eğitimde her bireyin istidat ve kabiliyeti dikkate alınmalı, meslek ve sanat seçimi buna göre yapılmalıdır. İnsanların yeteneklerine uygun alanlarda eğitim almaları, potansiyellerinin gelişmesini sağlar. Buna karşılık kişinin kabiliyetine uygun olmayan bir alana yönlendirilmesi, istidadının körelmesine ve verimsizliğe yol açabilir. Örneğin sayısal yeteneği güçlü olan bir öğrencinin sürekli sözel alanlara yönlendirilmesi veya ticarete kabiliyeti bulunan bir kişinin istemediği bir sanat dalına zorlanması, onun gelişimini olumsuz etkileyebilir. Bu sebeple eğitim sistemi, bireysel farklılıkları dikkate alan ve her insanın kabiliyetini geliştirmeyi hedefleyen bir yapıya sahip olmalıdır.[21]
18. Öğretmenin Hazmettiği Bilgiyi Öğrencinin Seviyesine Göre Aktarması
Bediüzzaman, âlim-i mürşidin koyun gibi olması gerektiğini, kuş gibi olmaması gerektiğini ifade eder. Burada anlatılmak istenen, öğretmenin öğrenciye hazmettiği, özümsediği ve mahiyetini kavradığı bilgiyi sunmasıdır. Koyun, yavrusuna hazmedilmiş süt verirken kuş, yavrusuna henüz hazmedilmemiş yiyecekler taşır. Öğretmen de bildiklerini olduğu gibi ve öğrencinin seviyesini dikkate almadan aktarmamalıdır. Bilgiyi önce kendisi özümsemeli, ardından talebenin kabiliyetine ve idrak seviyesine uygun şekilde sunmalıdır. Böylece eğitimde hedeflenen sonuç elde edilebilir.[22]
19. İlmî Tartışmalarda Tarafsızlık ve Hakkaniyet
Muallim ve müteallim, yani öğretmen ve öğrenci; meslek, meşrep, tarikat, siyaset ve taassup gibi unsurların etkisinden uzak durarak ilmî meseleleri tarafsız bir şekilde değerlendirmelidir. Münazaralar, kişisel aidiyetler ve tarafgirlikler üzerinden değil, dinin temel ölçüleri ve ilmî deliller çerçevesinde yürütülmelidir. Böylece kişilerin değil, hakikatin üstün geldiği bir ilmî ortam meydana gelir.[23]
20. İlmî İstibdada Karşı Fikir Hürriyetinin Korunması
Hiç kimse makamını, bilgi seviyesini veya otoritesini karşısındakini susturmak için bir baskı aracı olarak kullanmamalıdır. Bir kişinin kendi bilgi ve konumunu imtiyaz sebebi sayarak başkalarının konuşmasına, düşünmesine ve delil ortaya koymasına engel olması ilmî istibdattır. Bediüzzaman'a göre fikir hürriyetinin ortadan kaldırılması, farklı görüşlerin ilmî zeminde tartışılmasını engeller ve batıl mezheplerin ortaya çıkmasına zemin hazırlayabilir. Bu nedenle herkes kendi delillerini serbestçe ortaya koyabilmeli, meseleler ilmî ölçüler içerisinde tartışılmalı ve değerlendirmelerde hakkaniyet esas alınmalıdır.[24]
21. Hakikatleri Sloganlarla Değil, Delil ve Burhanlarla İspat Etmek
Hakikatleri propagandacı ve sloganlaştırıcı bir üslupla tanıtmak yerine, onların ilmî temelleri ortaya konulmalıdır. Her iddia delil, burhan ve hüccetlerle ispatlanmalı; insanların akıl ve vicdanlarına hitap edilmelidir. Bediüzzaman'ın yaklaşımına göre hakikatler, yalnızca süslü ifadelerle değil, sağlam delillerle ortaya konulmalıdır. Çünkü medenî insanlara hakikatleri kabul ettirmenin yolu, onları ikna etmekten geçer.[25]
Medresetü’z-Zehra ile İlimde Yeni Bir Medeniyet Hamlesi
Bediüzzaman'ın ortaya koyduğu bu teşhisler ve çözüm önerileri, İslam dünyasının yaşadığı eğitim ve medeniyet krizinden çıkış için bütüncül bir model sunmaktadır.
Bu modelde ezberciliğin yerini muhakeme, taklidin yerini tahkik, taassubun yerini hakkaniyet, yüzeyselliğin yerini derinleşme, teorik bilginin yerini teori ile pratiğin birlikteliği almalıdır.
Dinî ilimlerle fen bilimleri birlikte okutulmalı; akıl, kalp ve ruh dengeli bir şekilde geliştirilmelidir. Mektep, medrese ve tekye birbirini dışlayan değil, birbirini tamamlayan kurumlar hâline getirilmelidir.
Günümüzde pozitif bilimlerin, teknolojinin, iletişim ve ulaşım imkânlarının gelişmesi, bu hedeflere ulaşmak için önemli fırsatlar sunmaktadır. Bu imkânlardan doğru şekilde istifade edildiği takdirde, İslam dünyasının geçmişte yaşadığı ilmî durgunluğu aşması ve ilk dönemlerdeki ilmî dinamizmi yeniden yakalaması mümkündür.
Bediüzzaman'ın eğitim anlayışı, yalnızca geçmişin ilmî birikimini muhafaza etmeyi değil, bu birikimi çağın ihtiyaçları doğrultusunda yeniden yorumlayarak insanlığın istifadesine sunmayı hedeflemektedir.
Nitekim onun üzerinde önemle durduğu Medresetü’z-Zehra projesi, bu eğitim anlayışının kurumsal bir modeli olarak ortaya çıkmıştır. Medresetü’z-Zehra; dinî ilimlerle fen bilimlerini bir araya getiren, mektep, medrese ve tekye anlayışını bütünleştiren, akıl, kalp ve ruhu birlikte geliştirmeyi hedefleyen bir eğitim projesidir. Bediüzzaman bu proje ile Doğu ve Batı'nın ilmî birikimini, dinî ve fennî ilimleri, gelenek ile yeniliği aynı eğitim çatısı altında buluşturmayı amaçlamıştır. Ancak dönemin şartları ve yaşanan hadiseler sebebiyle bu proje arzu edilen şekilde hayata geçirilememiştir.
Bugün ise bu projenin ortaya koyduğu eğitim felsefesini yeniden değerlendirmek ve çağın imkânlarıyla hayata geçirmek mümkündür. Bediüzzaman'ın ifadesiyle:
"Ulûm ve fünun en parlak bir surette belâgat ve cezaletiyle, bütün envâıyla âhir zamanda en mergup bir suret alacaktır."
Sonuç olarak Medresetü’z-Zehra, yalnızca bir okul veya üniversite projesi değildir. O, İslam dünyasının cehalet, taklit, taassup ve ilmî durgunluktan kurtularak yeniden tahkik, araştırma, üretim ve medeniyet inşası sürecine girmesini hedefleyen kapsamlı bir eğitim ve ihya projesidir.
İhtiyaç duyulan şey, geçmişin birikimini körü körüne tekrar etmek değil; o birikimin ruhunu, yöntemini ve hakikat arayışını yeniden canlandırmaktır. Böylece İslam dünyası, hem kendi medeniyet değerlerine bağlı kalabilir hem de çağın ilmî ve teknolojik gelişmelerine yön verebilecek bir seviyeye ulaşabilir.
Medresetü’z-Zehra'nın temel mesajı budur: İlimde tahkik, eğitimde bütünlük, düşüncede hürriyet, hayatta ahlak ve medeniyette yeniden diriliş.
Mahmut POLAT
  09 Kasım 2026
 

---

1 Bediüzzaman Said Nursî, Muhakemat, s. 32.
[2] Buhârî, Şehâdât, 9.
[3] Bediüzzaman Said Nursî, Muhakemat, s. 32.
[4] Bediüzzaman Said Nursî, İşârâtü'l-İ'câz
[5] Bediüzzaman Said Nursî, İçtimaî Reçeteler, s. 182.
[6] Bediüzzaman Said Nursî, Muhakemat, s. 48.
[7] Bediüzzaman Said Nursî, İçtimaî Reçeteler, s. 142.
[8] Bediüzzaman Said Nursî, İçtimaî Reçeteler, s. 142.
[9] Beyhakî, Şuabü'l-İman, 2/253.
[10] Bediüzzaman Said Nursî, İçtimaî Reçeteler, s. 219. Mektubat, s. 636
[11] Bediüzzaman Said Nursî, İçtimaî Reçeteler, s. 16.
[12] Bediüzzaman Said Nursî, İçtimaî Reçeteler, s. 144-145.
[13] Bediüzzaman Said Nursî, İçtimaî Reçeteler, s. 183.
[14] Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, 12. Söz.
[15] Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, s. 886.
[16] Bediüzzaman Said Nursî, İçtimaî Reçeteler, s. 191.
[17] Bediüzzaman Said Nursî, Muhakemat, s. 45.
[18] Bediüzzaman Said Nursî, İçtimaî Reçeteler, s. 191.
[19] Bediüzzaman Said Nursî, İçtimaî Reçeteler, s. 182.
[20] Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, s. 880.
[21] Bediüzzaman Said Nursî, İçtimaî Reçeteler, s. 182.
[22] Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, s. 887.
[23] Bediüzzaman Said Nursî, İçtimaî Reçeteler, s. 182.
[24] Bediüzzaman Said Nursî, Muhakemat, s. 34.
[25] Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, s. 321.